Bığlı kişi subay, saqqallı kişi isə evli sayılır

“Amish” icması öz adını Yaqub Ammandan götürür. Amişlərin mənşəyi 1525-ci ildə Avropada meydana çıxan Anabaptist hərəkatına gedib çıxır. Yakob Ammon rəhbərliyi altında öz icmalarını quran amişlər 1700-cü illərin əvvəllərində kilsə islahatçılarının qəddar siyasətləri səbəbindən Amerikaya köçüblər.

1600-cü illərdə Amiş Reformasiyası zamanı uşağın doğulduqdan sonra vəftiz edilməsinin irrasional olduğunu və 18 yaşında öz iradəsi ilə qərar verməli olduğunu iddia etdiyi üçün kilsə tərəfindən tənqid edildi və yüzlərlə insan öldürüldü. Beləliklə, Amişlər ABŞ-ın müxtəlif bölgələrinə dağıldılar.

Öz sosial qaydalarına uyğun yaşamağa başlayan Amişlər bazar günü ayinlərini, evlilik və dini mərasimlərini kilsə binaları əvəzinə öz evlərində icra edirlər. Amişlər öz aralarında almanca danışırlar.

Dolanışığını kənd təsərrüfatından qazanan amişlər dülgərlik və mebellə də məşğul olsalar da, texnoloji alət və avadanlıqlardan istifadə etmədən işləyirlər.

Hərbi xidmətdən imtina edən amişlər hərbi işlərlə maraqlanmırlar və dövlətə vergi ödəmirlər.

Amişlər avtomobil və ictimai nəqliyyat əvəzinə at arabalarından istifadə etməyə üstünlük verirlər. Axşamlar şam işığında oturub elektrik kimi müasir ixtiralardan da istifadə etmirlər.

Elektrik enerjisini çox dünyəvi hesab edən Amişlər dünyaya çox bağlı olmaqdan qorxurlar. Çox fövqəladə hallarda istifadə etdikləri yalnız bir telefon var. Onlar bu taksofondan xəstəxanalara, təcili yardım xidmətlərinə, baytarlara və uzaq yerlərdəki qohumlara zəng etmək üçün istifadə edirlər. Qadınların gərəksiz söhbətlər edərək, üz-üzə görüşərək vaxt itirmələrinin qarşısını almaq üçün evdə telefondan istifadə qadağandır.

Amiş övladları öz məktəblərində və icmalarında seçdikləri müəllimlər tərəfindən 8 il təhsil alırlar. Bundan əlavə, Amişlər geyimləri ilə diqqət çəkir, düymə və fermuardan istifadə etməyə üstünlük vermirlər, 17-ci əsrin naxışsız paltarlarını geyinməyə davam edirlər.

Bığsız, lakin saqqallı kişinin ən vacib aksesuarı enli papaqdır. Bığlı kişi subay, saqqallı kişi isə evli sayılır. Evli qadınlar ağ örtük, subay qadınlar isə qara örtük taxırlar.

Amişlərin əməl etdiyi bütün bu qaydalar “Ordnung” adlanır. “Ordnung” qaydaları evin mebelindən tutmuş bir çox mənaları ehtiva edir. Amişlər hesab edirlər ki, gündəlik həyatın bütün sahələrində müşahidə oluna bilən bu ayinlər Allah tərəfindən insanlar üçün tərtib edilmiş ilahi ictimai nizamlardır.

Amish gəncləri həyat yoldaşını seçə bilərlər, lakin yenə də Amiş icmasından biri ilə evlənməlidirlər. Bazar günü keçirilən himn oxunuşlarında nikah yaşında olan gənclər bir-birini görür və görüşürlər. Evlilik yaşı adətən qızlar üçün on dörd-on altı, oğlanlar üçün isə on altı yaş civarında başlayır.

Evlilikdən əvvəl və ya nikahdankənar münasibətlər Amiş icmasında xoş qarşılanmır. Cavanlar vəziyyəti keşişə etiraf etsələr belə, altı həftəlik həbs cəzası alır və günahlarından azad olurlar. Gəlinin normal geyindiyi ağ xalatın evli olduqda da geyinilməsinə icazə verilmir. Toy kiçik olur və axşam əyləncəsi olmur.

Bu icmanın maraqlı həyat tərzi turistləri zaman-zaman cəlb edir, lakin bu vəziyyət onları qane etmir. Şəkil çəkiləndə ruhlarının uçacağına inanırlar. Texnologiyanı rədd edən, müharibə əleyhinə, hərbi, vergisiz və səsvermə hüququ olmayan Amish icması yalnız öz məhsullarını satır və bunun üçün vergi ödəyir.

Murad Şahməmmədov