Süd yolundakı radio mənbəyi onilliklər ərzində naməlum səbəbdən parlaqlığını dəyişir

Astronomlar Süd Yolunun yaxınlığında qeyri-adi bir radio mənbəyi olan VT J1906+0849 kəşf etdilər. Onun parlaqlığı onilliklər ərzində artıb-azalır və pik şüalanma tezliyi gözlənilməz şəkildə dəyişir. Oxuməni.az xəbər verir ki, bu barədə Very Large Array Sky Survey tədqiqatçıları bəyan ediblər.

Alimlər bu fenomenin arxasında qara dəlik və ya neytron ulduzunun ola biləcəyini fərz edirlər.
Zamanla parlaqlığı dəyişən əksər kosmik obyektlər xarakterik davranış nümayiş etdirir. Pulsarlar müntəzəm radio impulsları yayır və novalar partlayışdan sonra tədricən solur. Lakin, VT J1906+0849 məlum olan heç bir ssenariyə uyğun gəlmir. Bu güclü radio şüalanma mənbəyi Yer kürəsindən təxminən 15.000 parsek (49.000 işıq ili) məsafədə, xarici Norma-Cygnus spiral qolunun arxasında yerləşir.

Obyekt, 2017-ci ildə məlumatları toplanan Çox Böyük Array Səma Tədqiqatı sayəsində tədqiqatçıların diqqətini cəlb etdi. Məlum oldu ki, o, tədqiqatdakı ən parlaq radio keçici mənbələrdən biridir. Astronomlar siqnalın nə vaxt yarandığını və zamanla necə dəyişdiyini dəqiq müəyyən etmək üçün arxiv müşahidələrini nəzərdən keçirməyə başladılar.

1996-cı ildə aparılan NRAO VLA Səma Tədqiqatında mənbə səmanın müvafiq bölgəsində görünmürdü. Lakin onun şüalanması təxminən 2005-ci ildə artmağa başladı. Sonrakı illərdə parlaqlıq artdı və 2014-cü ildə təxminən 200 milyon işıq ilinə çatdı. 2017-ci il müşahidələrinə görə, obyekt artıq solmağa başlamışdı.

Sonrakı ölçmələr yalnız sirri daha da çətinləşdirdi. 2019 və 2024-cü illərdə aparılan müşahidələr parlaqlığın tədricən azaldığını göstərdi. Lakin, 2025-ci ilin sonunda radio mənbəyi yenidən parlamağa başladı. 2025-2026-cı illərdə əldə edilən məlumatlar tədqiqatçılara bu gözlənilməz dəyişikliyi izləməyə kömək etdi.

Obyektin emissiya spektri - parlaqlığının müxtəlif radio tezlikləri arasında paylanması - eyni dərəcədə təəccüblüdür. 2019-cu ildə pik emissiya təxminən 1,9 GHz idi, lakin 2024-cü ilə qədər 0,8 GHz-ə keçdi. 2026-cı ildə yenidən təxminən 2,2 GHz-ə yüksəldi. 2014 və 2025-ci illər üçün dəqiq pik tezlik dəyərlərini müəyyən etmək mümkün olmadı, lakin onlar, ehtimal ki, xeyli yüksək idi.

Bu cür dəyişikliklər adətən sinxrotron şüalanması ilə izah edilə bilər - yüklü hissəciklərin maqnit sahələrindən keçərkən enerji yaydığı bir proses. Əgər belə bir şüalanma kosmik partlayışdan sonra genişlənən maddə buludunda yaranırsa, onun spektri müəyyən bir nümunəyə uyğun olaraq dəyişməlidir: pik tədricən daha aşağı tezliklərə keçir. Lakin, VT J1906+0849 hadisəsində astronomlar mənbənin əhəmiyyətli dərəcədə genişlənməsinə dair inandırıcı dəlillər aşkar etmədilər və zirvənin daha yüksək tezliklərə qayıtması buludların soyuması və dağılmasının sadə modelinə ziddir.

Alimlər bir neçə mümkün izahı nəzərdən keçirirlər. Bu, ulduz partlayışının qalığı, pulsarla işləyən dumanlıq və ya yoldaş ulduzdan maddə toplayan kompakt bir cisim - qara dəlik və ya neytron ulduzu ola bilər. Sonuncu ehtimal xüsusilə maraqlıdır, baxmayaraq ki, Swift kosmik teleskopunun müşahidələri bu tip bir çox sistem üçün gözlənilən güclü rentgen şüalanması xarakteristikasını aşkar etməyib.

Mümkün bir ipucu Yerdən təxminən 5500 işıq ili məsafədə yerləşən başqa bir qeyri-adi Süd Yolu obyekti SS 433 tərəfindən təmin edilir. Bu sistemin kompakt bir cisim - qara dəlik və ya neytron ulduzu - və təxminən 13 gündən bir bir-birinin ətrafında fırlanan yoldaş ulduzdan ibarət olduğuna inanılır. Ulduzun maddəsinin bir hissəsi kompakt obyektin üzərinə düşür, qalan hissəsi isə ətrafdakı akkresiya diskindən güclü reaktivlər və sıx küləklər tərəfindən kosmosa atılır.

Bu külək maddənin udulması nəticəsində yaranan rentgen şüalanmasının qarşısını ala bilər. Tədqiqatçılar oxşar bir prosesin VT J1906+0849-da baş verə biləcəyini irəli sürürlər. Kompakt obyekt davamlı olaraq hissəcikləri sıx ətraf mühitə atırsa, bu, dəyişkən radio şüalanması, nəzərəçarpacaq dərəcədə genişlənmənin olmaması və rentgen şüalanmasının zəif əlamətlərini izah edə bilər. Bu ssenari üçün əlavə dəstək təxminən 2000 km/s sürətlə qaz hərəkəti əlamətlərini aşkar edən infraqırmızı müşahidələrdən gəlir.

Lakin bu izahat hələlik hipotetik olaraq qalır. VT J1906+0849-un əsl təbiətini müəyyən etmək üçün əlavə müşahidələrə ehtiyac var. The Astrophysical Journal-da dərc olunan tədqiqat həmçinin genişmiqyaslı radio səma tədqiqatlarının əhəmiyyətini nümayiş etdirir: onlar digər radiasiya növləri ilə aşkarlanması çətin olan gizli sistemləri tapmağa kömək edə bilər.

Əziz Mustafa