ABŞ, Çin və Rusiya dünyanı yenidən bölməyə hazırlaşırlar

Donald Tramp, Vladimir Putin və Si Cinpin arasında Çində mümkün sammit böyük dövlətlərin təsir dairələrini bölüşdürdüyü bir dünya nizamına keçidi simvolizə edə bilər.

Oxuməni.az xəbər verir ki, bu barədə The Guardian qəzetində gedən yazıda deyilir. Qeyd edilir ki, belə bir ssenari Avropanın mövqeyini zəiflətməklə və ABŞ-ın Asiyadakı müttəfiqləri üçün təhlükəsizlik zəmanətlərini şübhə altına almaqla təhdid edir.

Belə bir fikir vurğulanır ki, Trampın ikinci müddətinin son iki ili xarici siyasət risklərinin artması dövrü ola bilər. 3 noyabrda keçiriləcək ara seçkilərdən sonra Respublikaçılar Partiyası Nümayəndələr Palatasına və potensial olaraq Senata nəzarəti itirə bilər. Bu, administrasiyanın daxili siyasət gündəliyini çətinləşdirəcək və prezidentin fəaliyyəti ilə bağlı araşdırmalara Konqresin nəzarətini artıracaq.

Eyni zamanda, xarici siyasət Trampın əhəmiyyətli səlahiyyətlərə malik olduğu bir sahə olaraq qalacaq. Eyni zamanda prezidentin bu dövrdən ənənəvi ABŞ müttəfiqlərinin maraqlarına uyğun gəlməyə biləcək beynəlxalq ambisiyaları həyata keçirmək üçün istifadə edə biləcəyi ehtimal olunur.
Rusiya Prezidenti Vladimir Putin gələn ay Çində Tramp və Çin lideri Si Cinpin arasında görüş keçirməyi təklif edib. Belə bir sammit ABŞ, Rusiya və Çinin öz təsir dairələrini müəyyən etdiyi bir dünya nizamının yaradılması istiqamətində bir addım ola bilər.

Bu konsepsiya tətbiq olunarsa, nəticələr Ukraynadan daha da uzağa gedə bilər. ABŞ Rusiya tərəfindən təhdid edilən ölkələrə kömək etməkdən imtina edərsə, Avropada əlavə risklər yaranacaq. Şərqi Asiyada ABŞ-ın hərbi dəstəyinin azalması Tayvan, Cənubi Koreya, Yaponiya və Avstraliya üçün ciddi problemlər yarada bilər.

Buna paralel olaraq görüşün özü avtomatik olaraq yeni bir dünya nizamının yaranmasına səbəb olmayacaq. Lakin bu, dünyanı təsir dairələrinə bölmək meylini gücləndirə və ABŞ-ın beynəlxalq təhlükəsizlik sistemindəki roluna dair təsəvvürləri dəyişdirə bilər.
Yazıda Avropa və Şərqi Asiyadakı ənənəvi ABŞ müttəfiqləri tənqidi şəkildə qiymətləndirilir, Rusiya və Çin isə bu cür birbaşa tənqidə məruz qalmır. Tayvana təhdidlər bölməsində Çindən ümumiyyətlə bəhs edilmir. Eyni zamanda, sənəd Pekinin iqtisadi və siyasi gücünü müsbət şəkildə xarakterizə edir.

Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsini təsvir edən strategiya müharibənin necə başladığını və ya Putinin məğlubiyyətinə çağırış etmir. Bunun əvəzinə, ABŞ-ın köməyi ilə Avropa ilə Rusiya arasında münasibətlərin yaxşılaşdırılması ehtimalına diqqət yetirir.

Sənəddə həmçinin ABŞ-ın Qərb yarımkürəsi üzərində nəzarətinin vacibliyi vurğulanır və xarici təhdidləri onların Amerika maraqlarına birbaşa təsiri vasitəsilə müəyyən edir.

Məsələyə belə bi yanaşma Putinin Şərqi Avropa və Mərkəzi Asiyada demokratik proseslərə Amerika dəstəyini məhdudlaşdırmaq üçün uzun müddətdir davam edən istəyi ilə uyğun gəlir. Eyni zamanda, Si Şərqi Asiyada zəifləyən Amerika mövcudluğundan istifadə edərək Şərqi Çin və Cənubi Çin dənizlərində təsirini genişləndirə bilər.
Üç dövlət arasında potensial yaxınlaşma yalnız ərazi nəzarəti ilə bağlı deyil. İqtisadi əlaqələr, təchizat zəncirləri, texnologiya platformaları və enerji resursları üzərində nəzarət də vacib amillərdir.

ABŞ və Çin üçün texnologiya və qlobal təchizat zəncirləri uğrunda rəqabət xüsusilə əhəmiyyətli olacaq. Rusiya da öz növbəsində əhəmiyyətli qazıntı yanacaq ehtiyatlarına malikdir. Hər üç ölkə həm kommersiya, həm də hərbi imkanları əhatə edən yeni kosmik yarışda da əhəmiyyətli rol oynayır.

Cəmi on il əvvəl çoxqütblü dünya konsepsiyası üç aparıcı güc mərkəzinin - ABŞ, Çin və Avropa Birliyinin birgə mövcudluğunu nəzərdə tuturdu. İndi Moskva bu geosiyasi konfiqurasiyada Brüsselin yerini tutmaq riskini daşıyır.

Qərb ölkələri hələ də dəyişikliklərə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkirlər. NATO mövcud olmağa davam edir, siyasi fikir ayrılıqlarına baxmayaraq isə G7 və G20 sammitləri keçirilir. Britaniya Xarici İşlər Nazirliyi Trampın BMT Baş Assambleyasında iştirakını və onun administrasiyasının təşkilatın gündəlik işində iştirakını qeyd edir.

Kanadanın Baş naziri Mark Karni əvvəllər əvvəlki dünya nizamından "qırılma" barədə danışmış və Soyuq Müharibədən sonrakı dünyanın geri qayıtmayacağını vurğulamışdı.

Eyni zamanda, Avropada ABŞ-a güvənmədən öz təhlükəsizliyini necə təmin etmək barədə müzakirələr güclənib.

Müəllifin fikrincə, üç liderin mümkün zirvə görüşü bu riskləri görməzdən gəlməyi daha da çətinləşdirəcək.

Prezidentlərin Xarici Siyasət Təşəbbüsləri Niyə Həmişə Uğurlu Olmur
Tarixi nümunələr göstərir ki, ABŞ prezidentlərinin səlahiyyət müddətlərinin sonunda əhəmiyyətli xarici siyasət nəticələrinə nail olmaq cəhdləri həmişə gözləntiləri doğrultmayıb.

1992-ci ildə Corc H.W. Buş aclığın aradan qaldırılmasına kömək etmək üçün Somaliyə 28.000 Amerika əsgəri göndərdi. Lakin əməliyyat ciddi itkilərlə nəticələndi: hərbi komandirə qarşı uğursuz əməliyyatdan sonra 18 Amerika hərbçisi və bir neçə yüz somalili öldürüldü.

Bill Klintonun Yaxın Şərqdə sülhə nail olmaq cəhdləri də uğursuz oldu: 2000-ci ildə Kemp Devid danışıqları İsrail Baş naziri Ehud Barak və Fələstin Milli Muxtariyyətinin lideri Yasir Ərəfat arasında razılaşma olmadan başa çatdı.

Bu arada, Barak Obamanın Kuba və İranın nüvə sazişi ilə bağlı diplomatik təşəbbüsləri uğurlu oldu, lakin Tramp sonradan hər iki nailiyyətdən imtina etdi.

Zirvə görüşü yeni dünya nizamını simvolizə edəcəkmi?
Tramp, Putin və Si Cinpin arasında görüş keçirmək daimi geosiyasi ittifaqın formalaşmasına zəmanət vermir. Trampın xarici siyasəti hətta MAGA hərəkatı daxilində mübahisələrə və ənənəvi mühafizəkarların tənqidinə səbəb olub.

The Wall Street Journal redaksiya heyəti təklif olunan zirvə görüşünü "Trampın ikinci müddətinin ən pis ideyası" adlandırıb.

Eyni zamanda, müəllif hesab edir ki, görüş üç ölkə arasında uzunmüddətli yaxınlaşmaya gətirib çıxarmasa belə, ABŞ-ın beynəlxalq mövqeyini zəiflədə bilər. Tramp Şencenə siyasi zəiflik dövründə gələcək, Putin və Si isə beynəlxalq səhnədə öz mövqelərini gücləndirməyə çalışacaqlar.

"Əgər bu zirvə görüşü baş tutarsa, Putini geri qaytaracaq və Si Cinpin gözardı edilə bilməyən bir dünya lideri kimi mövqeyini təsdiqləyəcək." "Üç liderin obrazı qaydalara əsaslanan beynəlxalq nizamın parçalandığı və yeni, qeyri-müəyyən bir dövrün yaranmağa başladığı bu dövrü müəyyən edəcək", - deyə müəllif yekunlaşdırır.

Daha əvvəl "The Wall Street Journal" mənbələrə istinadən Rusiya prezidenti Vladimir Putinin noyabr ayında ABŞ prezidenti Donald Tramp və Çin prezidenti Si Cinpin ilə üçtərəfli görüş təklif etdiyini bildirmişdi. Onlar Ukraynaya qarşı müharibənin Rusiyanın maraqlarına uyğun şərtlərlə dayandırılmasını müzakirə etməyi planlaşdırırlar.

Kiyev bildirib ki, Ukrayna, ABŞ və Rusiya liderləri arasında üçtərəfli görüş müharibənin bitməsini sürətləndirə bilər, ABŞ-Çin-Rusiya formatı isə Putini yalnız təcavüzkarlığını davam etdirməyə təşviq edəcək.

Əziz MUSTAFA