Tarakanlarda kollektiv yaddaş aşkar edilib

Brüssel Azad Universitetindən Mariano Kalvo Martinin rəhbərlik etdiyi etoloqlar qrupu göstərib ki, Amerika tarakanlarının qrupları seçdikləri sığınacaqla bağlı kollektiv “yaddaş” nümayiş etdirə bilirlər. Bu yaddaş ayrı-ayrı həşəratların beynində deyil, fərdlər arasındakı qarşılıqlı əlaqələr nəticəsində formalaşır və sosial qrupun strukturunda qorunub saxlanılır. Oxuməni.az xəbər verir ki, tədqiqatın nəticələri PLOS One jurnalında dərc olunub.

Tarakanlar (Periplaneta americana) qaranlıq və rütubətli yarıqlarda toplaşmağı sevirlər. Təcrübə zamanı alimlər tarakan qruplarına yalnız işıqlandırılmasına görə fərqlənən iki eyni sığınacaq təqdim ediblər: həşəratlar qırmızı işığı qaranlıq kimi qəbul etdikləri üçün ona üstünlük verirlər, yaşıl işıqdan isə çəkinirlər. Gözlənildiyi kimi, qrupların əksəriyyəti qırmızı işıqlandırılmış sığınacağı seçib.

Daha sonra tədqiqatçılar işıqlandırmanı yerləri ilə dəyişiblər: əvvəllər seçilmiş sığınacaq yaşıl, əvvəl cəlbedici olmayan sığınacaq isə qırmızı işıqlandırılıb. Belə vəziyyətdə tək olan bir tarakan demək olar ki, həmişə tez bir zamanda yeni, qırmızı işıqlı sığınacağa keçir. Lakin qruplar fərqli davranıblar: əgər işıq dəyişdirilənədək sığınacaqda kifayət qədər çox fərd toplaşmışdısa, onlar olduqları yerdə qalıblar. Sanki qrup artıq harada yaşayacağına qərar vermişdi və bu qərar sonradan məntiqli olmasa belə, onu dəyişmirdi.

Alimlərin fikrincə, bunun səbəbi ayrı-ayrı tarakanların yaddaşı deyil, onların bir-birinə qarşılıqlı meyl göstərməsidir. Hər bir həşərat digər tarakanların olduğu yerdə qalmağa daha çox üstünlük verir və fərdlərin sayı müəyyən həddi keçdikdə bu sosial cazibə “buradan get” siqnalı verən işıq təsirini üstələyir. Kompüter modelləşdirilməsi də bunu təsdiqləyib: eyni effekt “həmcinslərinin yanında qal” kimi sadə bir qayda ilə yaranır, baxmayaraq ki, virtual fərdlərin heç biri ilkin seçimi “xatırlamır”.

Məqalə müəllifləri yazırlar: “Kollektiv yaddaş yalnız fərdlər arasındakı qarşılıqlı əlaqələr nəticəsində də yarana və sosial strukturun özündə saxlanıla bilər.”

Onların fikrincə, bu effekt təkcə tarakanlara xas deyil. O, balıq sürülərində, quş dəstələrində, arı ailəsində və qarışqa koloniyalarında, hətta bəlkə də insanlarda da müşahidə oluna bilər. Qrup tərəfindən qəbul edilən qərarlar, onları formalaşdıran şərait çoxdan dəyişsə belə, uzun müddət qüvvədə qala və dəyişməz qala bilər.

Almaz Həsənli