İlkin exit-poll məlumatlarına görə, qazaxıstanlıların 80%-dən çoxu yeni əsas qanunu dəstəkləyib. Konstitusiya 1 iyulda qüvvəyə minəcək və ölkənin strukturunu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirəcək. Vitse-prezident vəzifəsi yaradılacaq və parlament birpalatalı olacaq. Rus dilinin statusu haqqında maddə də dəyişdirilib, lakin hakimiyyət onun statusunun dəyişməyəcəyinə zəmanət verir. Ekspertlər hesab edirlər ki, konstitusiya islahatının məqsədi 2029-cu il prezident seçkilərindən əvvəl idarəetmə sistemini təkmilləşdirməkdir. Lakin Moskva ilə münasibətlərin xarakteri dəyişməz qalacaq.

Exit-poll-lara görə, seçicilərin böyük əksəriyyəti Qazaxıstanda yeni konstitusiyanın qəbul edilməsini dəstəkləyib. Avrasiya İnteqrasiyası İnstitutunun məlumatına görə, Qazaxıstan vətəndaşlarının 86,7%-i konstitusiyanı dəstəkləyib. "SOCIS-A" Kompleks Sosial Tədqiqatlar İnstitutu 87,4% dəstək bildirib. Yekun rəqəmlər hələ müəyyən edilməyib.

Respublika Mərkəzi Seçki Komissiyasının məlumatına görə, ilkin seçici fəallığı 73%-dən çox olub. Ən yüksək fəallıq Qızılorda bölgəsində qeydə alınıb - 93,04%. Moskvadakı səfirlik seçki məntəqəsində qeydiyyatdan keçmiş seçicilərin 80%-i səs verib.

Ötən ilin sentyabr ayında Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev xalqa illik müraciətində parlamentin yuxarı palatasını (Senat) ləğv etməyi və yalnız partiya siyahıları ilə seçilən birpalatalı orqan yaratmağı təklif etmişdi. Bu təkliflə bağlı referendum 2027-ci ildə keçirilməsi planlaşdırılırdı, lakin yanvar ayında Qazaxıstan Prezidenti konstitusiya komissiyasının yaradıldığını elan etdi. Onun məqsədi yeni konstitusiya hazırlamaq idi.
Fevral ayında düzəlişlərin son layihəsi dərc edildi və referendum tarixi elan edildi. Gözlənilməz sürətlənmənin əsas səbəbi ictimai reaksiya idi. Tokayevin sözlərinə görə, hakimiyyət konstitusiyanın bütün maddələri ilə bağlı 12 mindən çox müraciət alıb və buna görə də yeni sənədin qəbul edilməsi qərara alınıb.

Yeni konstitusiya prezidentin hökumətlə münasibətlərdəki səlahiyyətlərini effektiv şəkildə genişləndirəcək. Əvvəlki kimi, dövlət başçısı baş naziri namizəd göstərir, lakin indi parlament namizədi iki dəfə təsdiqləməsə, prezident qanunverici orqanı buraxa bilər. Prezident tərəfindən təyin edilən hökumət vəzifələrinin siyahısı da genişləndirilib. Bu o deməkdir ki, sistem prezidentin böyük səlahiyyətlərə malik olduğu, lakin yalnız yeddi il vəzifə tuta biləcəyi bir modelə doğru inkişaf edir.

Qazaxıstan prezidenti dəfələrlə yenidən seçilməyi planlaşdırmadığını bildirib. O, həmçinin erkən prezident seçkiləri keçirməkdən imtina edərək, onların konstitusiyada göstərilən vaxtda keçiriləcəyini vurğulayıb. Yeni qanunun 43-cü maddəsində tək prezidentlik müddəti müddəasının "dəyişməz" olduğu xüsusi olaraq vurğulanır. Bu o deməkdir ki, Tokayevin hazırda yenidən ən yüksək vəzifəyə namizəd olmaq üçün heç bir hüquqi vasitəsi yoxdur.

Qeyd etmək lazımdır ki, Qazaxıstan konstitusiyası tez-tez dəyişib. Müstəqil respublikanın ilk konstitusiyası 1993-cü ildə qəbul edilib, lakin iki il sonra ikincisi də qəbul edilib. Bu qanuna 1998, 2007, 2011, 2017, 2019 və daha sonra 2022-ci illərdə düzəlişlər edilib.

Həmin ilin yanvar ayında etirazlar baş verdi və bundan sonra millətin lideri Elbasinin xüsusi statusu haqqında maddə konstitusiyadan çıxarıldı — bu titul əvvəllər prezidentə məxsus idi.

2022-ci ildə "güclü prezident, nüfuzlu parlament və hesabatlı hökumət" formulunun yaradılması məqsədi ilə ümumilikdə 56 düzəliş edildi. Lakin təcrübənin göstərdiyi kimi, bu dəyişikliklər yetərli deyildi.

Qazaxıstan Konstitusiyası necə dəyişəcək
Yeni əsas qanun köhnə konstitusiyadan mətnin yalnız 16%-ni miras alıb. Əsas yeniliklər parlament və vitse-prezidentlə yanaşı, ölkənin fundamental strukturuna da aiddir. Məsələn, rus dilinin statusu ilə bağlı ifadələr dəyişib. Əsas qanunun əvvəlki versiyasında rus dilinin "qazax dili ilə bərabər əsasda" istifadə ediləcəyi, yeni versiyasında isə "qazax dili ilə yanaşı" ifadəsi yer alırdı.

Qazaxıstan əhalisinin təxminən 15%-i əsasən ölkənin şimalında yaşayan ruslardır. Qazaxıstan mediası qeyd edib ki, yeni ifadə iki dilin birlikdə istifadəsini nəzərdə tutur, lakin mütləq bərabər şərtlərlə deyil. Səsvermə ərəfəsində Qasım-Jomart Tokayev bildirib ki, bu səbəbdən rus dilinin statusu azalmayacaq.

Moskva Dövlət Pedaqoji Universitetinin Tarix və Siyasət İnstitutunun direktor müavini Vladimir Şapovalov "İzvestiya"ya bildirib ki, rus dili yeni konstitusiyada xüsusi statusunu qoruyub saxlayır. Onun fikrincə, bu, Avropaya meyl edən qonşu respublikalarda tətbiq olunan dil və milliyyətə əsaslanan ayrı-seçkilik siyasətindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.

Əsas siyasi yenilik Qazaxıstanda 1991-ci ildən 1996-cı ilə qədər mövcud olan vitse-prezident vəzifəsinin bərpasıdır. Onun əsas vəzifəsi dövlət başçısına parlament və hökumətlə işləməkdə kömək etməkdir. Prezident vaxtından əvvəl istefa verərsə, onun səlahiyyətlərini əvvəlcə vitse-prezident, yalnız bundan sonra isə onları yerinə yetirə bilmədiyi təqdirdə parlamentin spikeri və daha sonra baş nazir öz üzərinə götürür. Tokayev özü qeyd edib ki, gələcəkdə bu quruma böyük ümidlər bəsləyir.

Əziz MUSTAFA